درباره دیوان

در جهان اساطیری شاهنامه — که تماماً بیگانه با تاریخ نیست — آمده است که دیوان، به منظور جبران بخشایشِ تهمورث دیوبند، به او نوشتن آموختند.

اما مگر دیوان موجودات اهریمنی نبوده‌اند؟

پاسخ در تاریخ خودِ واژه است. دَئِوَه (daēva) در زبان‌های هندوایرانی کهن نام عامِ ایزدان بود و در هند هنوز دِوا به معنی خدا و پروردگار است. در آیین زرتشتی، که در جدال با باورهای پیشین (از جمله آیین مهری) شکل گرفت، این نام معنایی اهریمنی یافت و بر نیروهایی اطلاق شد که با اهورامزدا، امشاسپندان و انسان در ستیزند. به احتمال زیاد گروه‌هایی که با دین تازه سازگاری نداشتند — به‌ویژه در مازندران — نیز «دیو» خوانده می‌شدند. دیوهایی که تهمورث در شاهنامه به بند می‌کشد از همین جهان‌اند.

اما دیوان با «دیو» پیوند ریشه‌ای ندارد؛ این دو تنها هم‌آوا شده‌اند. «دیوان» از dipi می‌آید، واژه‌ی فارسی باستان به معنی «نوشته» و «کتیبه»، که در کتیبه‌های هخامنشی دیده می‌شود و خود از زبان‌های بین‌النهرین وام گرفته شده: از dub سومری (لوح گلی)، به ṭuppu اکدی و tuppi عیلامی، و از آن‌جا به فارسی. «دیوان» در اصل ترکیب dipi و vān است: «نوشته» + «بان» (همان «بان» در نگهبان و باغبان)، یعنی «نگهبانِ نوشته‌ها». همین ریشه «دبیر» (دارنده‌ی نوشته) را هم ساخته است. دیوان در فارسی میانه جایگاه نوشته‌ها و اسناد بود: دفتر و محل ثبت، و بعد دستگاهی که آن را نگه می‌داشت. داستان قدیمی «دیوان از دیو» — که اصمعی نقل می‌کند و می‌گوید ایرانیان دبیران را دیو می‌پنداشتند — در دایرةالمعارف ایرانیکا ریشه‌شناسی خیالی شمرده شده است. اما شاهنامه در جایی آن دو را کنار هم می‌گذارد: دیوان نوشتن را آموختند.

پس هر چه امروز دیوان می‌نامیم — کتاب شعر، دستگاه‌های اداری، محکمه و وزارت، و در زبان‌های اروپایی حتی نیمکت — در اصل نامِ جایی است که نوشته‌ها در آن نگه داشته می‌شد. نام دیوان از سنت ادبی کلاسیک ایران گرفته شده — مجموعه‌ای از آثار، دفتری از صداها. درست همان‌طور که فردوسی سی سال از عمرش را صرف شاهنامه کرد تا زبان فارسی را از فراموشی نجات دهد، ما هم باور داریم که ادبیات ابزاری است برای زنده نگه داشتن هویت و زبان. شاهنامه فقط یک حماسه نیست — سندی است که نشان می‌دهد کلمه می‌تواند در برابر محو شدن بایستد. دیوان در همین روح ساخته شده: فضایی که هیچ صدایی در آن گم نشود.